DOSKONALENIE WYMOWY DZIECI

Bardzo ważną dziedziną pracy nauczyciela nad rozwijaniem mowy dzieci są ćwiczenia, które mają na celu poprawianie i doskonalenie ich wymowy. Każde dziecko w wieku 6—7 lat, jeżeli nie posiada wady w budowie narządów mowy, zaburzeń w działalności centralnego układu nerwowego, wady słuchu, może i powinno wypowiadać wszystkie głoski w sposób poprawny i wyrazisty, zarówno głoski izolowane, jak i w wyrazach, dłuższych wypowiedziach. Uzyskuje się to przez systematyczne prowadzenie zabaw różnego rodzaju, uwzględniających ćwiczenie prawidłowego oddechu, procesów analizy słuchowej oraz artykulacji. Celem tego rodzaju ćwiczeń, poza ogromnym znaczeniem dla wszechstronnego rozwoju dzieci, jest: likwidowanie u dzieci błędów wymowy i jej doskonalenie, rozwijanie i doskonalenie procesów analizy słuchowej, — usuwanie przyczyn niechęci do mówienia, a tym samym ułatwianie nawiązywania słownych kontaktów społecznych, — umożliwienie wyrażania się w różnych formach ekspresji słownej kształcącej mowę i myślenie (opowiadanie treści ilustracji, obrazków, książek, udział w inscenizacjach, rozmowach, deklamowaniu wierszy itp.), a tym samym realizację wszystkich omówionych zadań z tej dziedziny rozwoju dziecka. Podstawowe jednak znaczenie pracy nad wymową dzieci wynika z obowiązku przedszkola dotyczącego wszechstronnego przygotowania dzieci do rozpoczęcia nauki czytania i pisania. Dziecko, które nie wymawia określonej głoski, źle ją odczytuje, a następnie często pisze tak, jak odczytuje i słyszy. Z tej przyczyny zła wymowa dziecka w momencie rozpoczynania nauki czytania powoduje często ogromne trudności w opanowaniu tej umiejętności i może wytworzyć się u niego niechęć do nauki w ogóle, która będzie rzutowała na całą jego karierę szkolną. Dzieci 6-letnie, zwłaszcza te, które dopiero w tym wieku zaczynają uczęszczać do przedszkola, mają w wielu przypadkach wymowę błędną. Nauczyciel musi więc dość szybko uzyskać dobrą orientację w tej dziedzinie, aby prowadzić ćwiczenia w sposób celowy i przynoszący korzyść dzieciom. Aby taką orientację uzyskać, trzeba sprawdzić wymowę każdego dziecka oddzielnie, a wyniki badania zanotować. Dokładne zanotowanie sposobu wymawiania poszczególnych głosek przez dzieci jest konieczne z dwóch względów: aby po upływie pewnego czasu (3—4 miesięcy) sprawdzić, czy praca dała pożądane wyniki, aby ćwiczenia prowadzić w sposób zróżnicowany, dostosowując je do potrzeb każdego dziecka lub małych zespołów. Jeżeli po upływie pewnego czasu nauczyciel stwierdzi zupełny brak efektów własnej pracy, musi zastanowić się, czy nie będzie dziecku potrzebna pomoc specjalisty (foniatry, logopedy, laryngologa lub innego) i o taką pomoc dla dziecka się postarać. W normalnej, codziennej pracy z dzieckiem w przedszkolu można skutecznie poprawić błędną wymowę, jeżeli jest ona wynikiem bądź to niedostatecznie ukształtowanego aparatu mowy, bądź też niewłaściwych wpływów wychowawczych w środowisku domowym. Trudniejsza natomiast sytuacja jest wtedy, gdy błędy wymowy spowodowane są wadami organicznymi. W tym przypadku konieczna jest pomoc specjalisty, który ustali przyczyny błędów i wskaże nauczycielowi (także rodzicom) najbardziej skuteczne sposoby ich usuwania. Ustalenie stanu wymowy poszczególnych dzieci w postaci zapisu podającego sposób wymawiania każdej głoski izolowanej i tej samej głoski w wyrazach stanowi podstawę do opracowania założeń do pracy z każdym dzieckiem w grupie. Podstawową formą poprawiania wymowy dzieci jest praca indywidualna lub w małych 3—2-osobowych zespołach, ponieważ tylko wtedy można dostosować ćwiczenia do rodzaju popełnianych przez dzieci błędów. Aby to zrealizować, trzeba także dobrze poznać podstawowe zasady fonetyki, a szczególnie wskazania dotyczące miejsca i sposobu powstawania poszczególnych głosek, gdyż jest to warunek świadomego dobierania ćwiczeń dla każdego dziecka. Nauczycielki nie posiadające podstawowych wiadomości z tej dziedziny popełniają często bardzo poważny błąd polegający na tym, że każą dziecku wielokrotnie i z naciskiem powtarzać głoskę, której ono jeszcze nie wymawia, sądząc, że w ten sposób prowadzą do jej wywołania. Jeżeli np. dziecko nie wymawia głoski r czy sz, dobierają do zabawy wyrazy zawierające tę głoskę. Tymczasem dziecko, powtarzając tę głoskę źle, utrwala tylko złą wymowę, tym bardziej że dochodzi tu czynnik emocjonalnego zaangażowania. W takim przypadku, gdy dziecko nie wymawia określonej głoski, nie należy powtarzać jej wielokrotnie, lecz dobierać do ćwiczeń głoski, które mają to samo miejsce artykulacji i są przez dziecko wymawiane poprawnie. Jeżeli jednak wystąpi takie zjawisko, że 6-latek w czasie zabawy z nauczycielką wymawia głoskę prawidłowo, w mowie potocznej nadal popełnia błędy, znaczy to, że uzyskał on już umiejętność prawidłowego jej wymawiania, ale nie ma jeszcze takiego nawyku. W tym przypadku należy dość często prowadzić z nim ćwiczenia wymowy, inspirując powtarzanie tej głoski, którą potrafi już wymawiać prawidłowo. Zazwyczaj w grupie 6-latków tylko niektóre dzieci mają wymowę błędną, najczęściej źle wymawiają one głoski sz, cz, ż, dź, r, rzadziej s, c, z, k. Jeżeli źle wymawiają także inne głoski, należy sądzić, że jest to już poważne zaburzenie mowy. Ćwiczenia z dziećmi, które źle wymawiają podane wyżej głoski, należ} prowadzić indywidualnie lub wyodrębniając małe zespoły, złożone z osób, które popełniają takie same błędy, 2—3 razy w tygodniu, kontrolując co pewien czas, czy przynoszą one efekty. Niezależnie od tego w każdej grupie 6-latków znajdują się dzieci, które wymawiają wprawdzie poprawnie wszystkie głoski, lecz ich wymowa jest niewyraźna. Mówią cicho, niestarannie wymawiają samogłoski, ,,gubią" końcówki wyrazów, źle regulują oddech itp. Z tymi dziećmi trzeba także systematycznie prowadzić ćwiczenia wymowy, lecz mogą to być zabawy z całą grupą, trwające 20—25 minut. Obok tego bardzo pożądane są dla wszystkich dzieci krótkie, 2—3-mi-nutowe, usprawniające narządy mowy ćwiczenia prowadzone przy różnych okazjach, czasem kilka razy w ciągu dnia. Z powyższych wyjaśnień łatwo wywnioskować, że przez zabawy prowadzone indywidualnie i w małych zespołach nauczyciel stara się przede wszystkim likwidować błędy wymowy, podczas gdy w zajęciach zcałą grupą nacisk położony jest na jej doskonalenie. Nie znaczy to oczywiście, że w zajęciach organizowanych dla całej grupy nie mogą brać udziału dzieci z błędami wymowy. Wręcz przeciwnie, udział ich jest konieczny, ale zadania, jakie postawione zostaną jednym i drugim, muszą być zróżnicowane, jak to wynika z następujących przykładów. Nauczycielka prowadzi ćwiczenia ortofoniczne, korzystając z wiersza J. Brzechwy Chrzan. W wierszu tym, który sama deklamuje, powtarza się zwrot „panie chrzanie, niech pan przestanie", który mogą powtarzać dzieci. Jeżeli jednak niektóre z nich nie wymawiają głoski (ż), należy im dać inne zadanie, np. naśladowanie „płaczu" warzyw, sprzętów na skutek „kontaktu" z chrzanem. W czasie zabawy w zgadywanie: „Co słyszeliśmy podczas wycieczki", kiedy jedne dzieci naśladują różne głosy przyrody, a inne je rozpoznają, wymawiające poprawnie wszystkie głoski mogą naśladować szelest suchych liści pod stopami, szum wiatru w gałęziach drzew, krakanie wrony, rechot żab i inne głosy, w których wystąpią głoski sz, cz, ż, r. Tym natomiast, które tych głosek nie wymawiają, należy podsunąć możliwość naśladowania syku węża, bzykania owadów, kukania kukułki, klekotu bociana itp. W ten sposób, prowadząc pracę z całą grupą, uwzględnia nauczyciel zasadę pracy indywidualnej, dostosowując stopień trudności zadania do możliwości poszczególnych wychowanków. Ćwiczenia ortofoniczne, zarówno z całą grupą, jak i w małych zespołach, prowadzić należy w formie różnego rodzaju zabaw, w których występuje naśladowanie głosów przyrody, środków lokomocji, powtarzanie wyrazów, zwrotów lub wierszy zawierających głoski, których wymowę pragniemy doskonalić. W pierwszej grupie zabaw (naśladowanie różnych głosów) występuje przede wszystkim wymawianie poszczególnych głosek lub zgłosek, w drugiej te same głoski znajdują się w wyrazach. Obie grupy zabaw mogą występować równolegle, jednak pierwsze z nich stwarzają zazwyczaj więcej okazji do powtarzania pożądanej głoski, na co wskazują przytoczone przykłady. 1. Zabłąkany w lesie Wprowadzenie. Dzieci poszły na wycieczkę do lasu. Jedno z nich pobiegło za spotkanym zającem i zabłądziło. Woła głośno, szukając kolegów, odpowiadają mu różne głosy. Wreszcie odzywają się koledzy, którzy także szukają zaginionego. Przebieg zabawy: Grupa podzielona na 4 (może być 5 i 6) zespoły. Trzy z nich reprezentują mieszkające w lesie zwierzęta, czwarta to koledzy zaginionego dziecka. Zwierzęta znajdują się w różnych stronach lasu (sali, ogrodu, łąki). Dziecko, które zabłądziło, ma zasłonięte oczy, woła głośno hop-hop i zbliża się kolejno w ,,różne strony lasu". Kiedy zbliża się do grupy „zwierząt" — mogą to być np. wilki, sowy, jeże — te odpowiadają w umówiony sposób na jego wołanie. Np. wilki wyją przeciągle — uuu, sowy powtarzają hu-hu, a jeże fu-kają gniewnie fu, fu, fu. Zaginione dziecko ucieka przestraszone, gdy zbliży się do jednej z tych grup (które kilkakrotnie zmieniają miejsce). Gdy jednak trafi dobrze i zbliża się do grupy kolegów, ci odpowiadają mu hop-hop i cieszą się z odnalezienia zabłąkanego. Następuje zamiana wszystkich ról i wybór następnego dziecka, które zabłądziło w lesie. 2. W fabryce zabawek Wprowadzenie. W fabryce przygotowano wiele zabawek, np. na święto dziecka lub inną okazję. Zabawki przygotowane są do wysłania i robotnicy jeszcze raz sprawdzają, czy nie ma wśród nich zepsutych, które trzeba odesłać do poprawienia. Przebieg zabawy: Dzieci podzielone na kilka grup, odpowiednio do potrzeb i inwencji nauczyciela. Każda grupka ma inne zabawki. Mogą to być np.: samoloty — rrr (długie) pociągi — szu, szu, misie — mrr, ran, samochody — tu, tu i inne. Nauczycielka lub bardziej aktywne dziecko „nakręca" kolejno poszczególne rodzaje zabawek, sprawdzając, czy dobrze działają. „Zabawki" starają się naśladować umówione głosy wyraźnie, aby nie zostały odesłane do naprawy. W czasie zabawy należy zmieniać zabawki, aby dzieci miały okazję powtarzać różne zgłoski. Pamiętać trzeba także o dzieciach, które nie wymawiają niektórych głosek, np. r, sz, by nie znalazły się w grupie, która te głoski wymawia. 3. Zaczarowane zabawki Wprowadzenie: W czasie nieobecności dzieci do przedszkola zawitał czarodziej i „zaczarował" dziecięce zabawki. Kiedy rano przyszli przedszkolacy, zdziwili się, że ich zabawki wydają takie dziwne głosy, np.: kaczka — hop, hop, samochód — kwa, kwa, piłka — szur, szur, lalka — ter, ter lub inne. Przebieg zabawy: Dzieci podzielone na grupy — zaczarowane zabawki, które zaproszone do zabawy wydają dziwne głosy. Jedno dziecko lub kilkoro każdorazowo przypomina zabawkom, jakie głosy powinny mówić, ale to nie pomaga, dopóki nauczycielka — czarodziej nie „odczaruje" ich. Podobnie jak poprzednio, grupy dziecięce należy zamieniać i pamiętać o tych dzieciach, które mają błędną wymowę. Zabaw tego rodzaju można wymyślać bardzo wiele, w zależności od potrzeb i aktualnych sytuacji. Inny rodzaj ćwiczeń to te, kiedy głoski, których wymowę trzeba doskonalić, występują w wyrazach. Jest to nieco trudniejsze dla dzieci i bardzo potrzebne tym, które wymawiają już poprawnie głoskę izolowaną, ale nie radzą sobie z nią w mowie potocznej oraz tym, które wymawiają wszystkie głoski, ale wymowa ich jest niewyraźna. A oto przykłady takich zabaw. 1. Znajdź właściwy przedmiot Na stoliku rozłożone są przedmioty zawierające w. swojej nazwie wybraną przez nauczyciela głoskę, np. k, g, r, sz, cz, ż lub inną, w zależności od celu ćwiczenia. Następnie chętne lub wybrane przez nauczycielkę dziecko staje przed stolikiem — nauczycielka zasłania mu oczy (każdemu inną, czystą opaską) lub dziecko je zamyka. Koledzy proponują znalezienie podanego przez nich przedmiotu. Szukający dotyka kolejno przedmiotów i wymienia ich nazwę. Gdy znajdzie przedmiot właściwy, odsłania oczy, a do „szukania" zgłasza się dziecko następne. Dla urozmaicenia zabawy można przy każdym błędnie dotkniętym przedmiocie odkładać dla „szukającego" jeden kolorowy krążek. Po zakończeniu zabawy każdy przeliczy swoje krążki, a ten, kto ma ich najmniej — wygrywa. W zabawie tej dziecko szukające wskazanego przedmiotu powtarza zazwyczaj kilka razy nazwy dotykanych przedmiotów, a tym samym doskonali wymowę pożądanej głoski. Uwaga: dziecko, które nie wymawia głosek znajdujących się w nazwach wybranych przedmiotów, dopóki nie dotknie właściwego — wskazanego przez nauczycielkę przedmiotu, nie wymawia głośno ich nazwy. Na przykład, jeżeli do zabawy dobrane zostały takie przedmioty, jak: szalik, szpulka, szyszka, poduszka, kasztan, zeszyt, to wśród nich mogą znaleźć się: samochód, słoik, pasek lub inne zawierające głoskę s. Będą to przedmioty dla tych dzieci, które jeszcze nie wymawiają głoski sz, a uczestniczą w zabawie zespołowej. W podobny sposób można zestawić wyrazy z głoskami cz, ż, r, k, g i innymi. 2. Odgadnij obrazek Zabawa w założeniu podobna do poprzedniej, lecz z użyciem innych pomocy. Nauczycielka ma kilka większych obrazków, na których znajdują się pojedyncze przedmioty zawierające w swej nazwie pożądaną głoskę, np. rak, ryba, wrona, kura, sarna, krowa, wróbel, radio, telewizor, traktor, rower i inne. (Można je wykonać wycinając odpowiednie obrazki ze starych pisemek lub książek i naklejając na karton, wykorzystując do wielu różnych zabaw.) Nauczycielka pokazuje kolejno wszystkie obrazki, dzieci wymieniają ich nazwy. Potem następuje zabawa polegająca na tym, że nauczycielka lub jedno z dzieci odkłada jeden obrazek i zadaje grupie (może to być zabawa w małym zespole) pytanie „kto zgadnie, który obrazek schowałam?" Dzieci wymieniają pojedynczo i wyraźnie nazwy przedmiotów, mając okazję do kilkakrotnego ich powtarzania, które poda nazwę właściwą, otrzymuje jeden punkt (krążek kolorowy, guziczek itp.). Można do takiej zabawy wykorzystać klepsydrę, np. 5-minutową — kto w tym czasie uzyska najwięcej punktów, ten wygrywa. Inny rodzaj ćwiczeń to te, w których korzysta się z różnego rodzaju wierszy, czasem opowiadań. Niektóre z nich opanowują dzieci na pamięć, inne służą do przeprowadzenia jednego tylko zajęcia, jak to pokazano na przykładzie wiersza Chrzan. W podobny sposób można wykorzystać wiersz J. Brzechwy Pomidor, kiedy dzieci, słuchając recytacji nauczycielki, powtarzają zwrot: „Jak pan może, panie pomidorze". "Nieco inaczej można wykorzystać wiersz E. Zarembiny Dziadzio Mrok, który może służyć za punkt wyjścia do zabawy, podczas której nauczycielka mówi wiersz, a dzieci odtwarzają jego treść z podziałem na role (Dziadzio Mrok, noc, krople deszczu), powtarzając zwroty: chlupu, chlupu, chlup; tupu, tupu, tup; człapu, człapu, człap. Utwory literatury dziecięcej stwarzają wiele możliwości organizowania ciekawych zajęć ćwiczących wymowę, należy je tylko tak dobierać, aby zawierały zwroty dostosowane do możliwości dzieci. Ze swobodą można z nich korzystać w pracy z tymi dziećmi, które wymawiają już wszystkie głoski, ale mówią mało wyraziście. Naśladowanie głosów przyrody, zwierząt, maszyn itp. w zabawie związanej z utworem to doskonały bodziec, wyzwalający wyrazistą wypowiedź dziecka. Prawidłowo prowadzone ćwiczenia ortofoniczne, to także jeden z bardzo ważnych sposobów przygotowania dzieci do nauki czytania, ponieważ kształcą one i doskonalą procesy analizy i syntezy słuchowej. Dziecko, wymawiając w toku różnorodnych zabaw starannie i wyraziście różnorodne, wyeksponowane głoski, dokładniej je słyszy, lepiej wyodrębnia spośród innych dźwięków mowy, lepiej też zapamiętuje jej brzmienie. Wśród różnych zabaw ćwiczących dźwiękową poprawność wymowy dzieci można zaproponować takie, które będą celowo zmierzały do rozwijania procesów analizy lub syntezy słuchowej. Zabawy te będą polegały na wyodrębnianiu określonych głosek w wyrazach lub wyrazów w zdaniach, co stanowi pierwszy i bardzo wyraźny etap w przygotowaniu dzieci do nauki czytania. Przykładów tego rodzaju ćwiczeń można znaleźć wiele w opracowaniach książkowych i artykułach w „Wychowanie w Przedszkolu", dlatego w tym rozdziale ograniczone zostaną do nielicznych. 1. Urządzamy sklep Nauczycielka proponuje dzieciom zabawę w „bardzo dziwny sklep". W tym sklepie bowiem na każdej półeczce będą przedmioty, które się inaczej wymawia. „Towary do sklepu leżą na stoliku". Zadaniem dzieci lub dziecka jest „uporządkowanie towarów" tak, by na jednej półeczce (w pudełku, torebce) umieścić te przedmioty, w których słychać np. k, a na drugiej r (kot, koza, kukiełka, klocki, lalka, pudełko, łopatka, słoik oraz ryba, tramwaj, grabie, torba, farby, zegar, papier lub inne). Dziecko głośno nazywa każdy przedmiot i decyduje, na której półeczce należy go umieścić. W podobny sposób można „porządkować" przedmioty z innymi głoskami, których wymowę nauczycielka pragnie ćwiczyć. Większy stopień trudności występuje wtedy, gdy „towary" będą bardziej różnorodne, np. z głoską s, sz, c, cz. 2. Kto więcej znajdzie Zabawa musi być podejmowana przez same dzieci, gdy nauczycielka dobrzeje do tego przygotuje, i realizowana w zespole 3—6-osobo-wym (gdy więcej dzieci, długo trwa powtarzanie wyrazów i gra staje się nudna). Przebieg gry. Na stoliku leży szereg odpowiednio dobranych obrazków. Jedno z grających wybiera któryś z nich mówiąc: „wybieram obrazek na k" (r, sz, ż, d i inne). Pokazuje go kolegom, którzy wymieniają jego nazwę, a następnie liczy głośno do 3—5, w zależności od umowy między dziećmi. W tym czasie pozostali uczestnicy gry wybierają obrazki z podaną głoską. Gdy pokazujący obrazek wymówi ostatnią umówioną liczbę, wszyscy przerywają wybieranie obrazków. Następnie każdy z grających wymienia kolejno przedmioty, które wybrał, a koledzy określają, czy nie popełnił omyłki. Obrazek źle wybrany trzeba odłożyć. Potem każdy przelicza obrazki, porównując ich ilość, a ten kto wybrał najwięcej, podnosi następny obrazek. W ten sposób dzieci powtarzają kilkakrotnie określone głoski, a więc ćwiczą poprawne ich wymawianie, a jednocześnie mają miejsce procesy analizy słuchowej, ponieważ wśród wielu nazw mają wskazać tylko tę, która zawiera wybraną głoskę. 3. Zabawy w „listonosza", który przynosi obrazkowe listy. Mogą one służyć do różnych celów: ułożenia opowiadania na temat otrzymanego obrazka, określenia, do jakiej grupy dany przedmiot należy: meble, naczynia, odzież, ptaki, ssaki, kwiaty i inne (może to być np. zabawa w pociąg, w którym do każdego wagonu wkłada się inne grupy towarów), — znalezienia w sali obrazka lub przedmiotu, którego nazwa zaczyna się (kończy, ma w środku) na taką samą głoskę, jak przedmiot na obrazku. „Listonosz" rozdając listy może wybierać dzieci, których imiona zaczynają się na określoną głoskę lub na taką kończą, co stanowi istotny moment zabawy. Przytoczone przykłady wskazują między innymi na element zabawy towarzyszący ćwiczeniom. Jest to bardzo istotne, biorąc pod uwagę psychiczne właściwości 6-latka. Dokładnie dwadzieścia lat temu zasiadłem po raz pierwszy w poradni dziecięcej i spotkałem się oko w oko z rodzicami moich pacjentów. Spotkania nasze trwają właściwie do dziś. Co mogę powiedzieć o rodzicach i opiekunach dzieci na podstawie tylu lat współpracy? Otóż, nic nie przesadzając, z kontaktów z rodzicami jestem ogólnie bardzo zadowolony, chociaż szczerze mówiąc milsze mi są kontakty z dziećmi niż z towarzyszącymi im osobami. Powiedziałem, że jestem zadowolony ogólnie, bo podobnie jak w każdym środowisku ludzkim, każdym środowisku zawodowym, tak i wśród rodziców są osoby bardziej lub mniej sympatyczne, bardziej lub mniej życzliwe i bardziej lub mniej kulturalne.

Polecamy strony